گزارش جلسه گفتگو و گفتمان در غزلیات سعدی

۷ اسفند ۱۳۸۸

به دلیل تئاتر گالیله من یک ربع آخر جلسه را حضور نداشتم. خانم ملک‌مرزبان دیر آمد مثل دفعه‌ی قبل، نیم ساعت ابتدایی شعر نخواند. گفت نمونه‌ی آماری‌ش شامل پنجاه شعر رندم است از غزلیات سعدی. بیست و سه شعر خطاب کامل به معشوق و در پانزده شعر هم قسمتی از غزل خطاب به معشوق است. در غزلیات سعدی معشوق در سطحی قرار دارد که ملزم به پاسخگویی نیست و شاید به دلیل نابرابری طرفین است که یکی سکوت می‌کند. به نظرِ من معشوق همه‌جا در همان سطح لعنتی قرار دارد. خانم ملک‌مرزبان می‌پرسد بیشتر از یک‌سوم غزلیات گفتگو با  معشوق است، این ملال‌آور نیست؟ و خودش جواب می‌دهد تنوع و مضمون جذاب اشعار و اثبات پایداری در عشق با استراتژی‌های مختلف رمزِ تکرار نبودن غزلیات سعدی است. من خودم چهار تا غزل بیشتر از سعدی را پشت هم نمی‌توانم بخوانم. همه‌ی دیوان با هم ملال‌آور است، تک‌تک حال می‌دهد. یک نکته‌ی خوب دیگر: خطاست اگر از یک دیالوگ هنرمندانه منطق عقلانیِ خودمان را برداشت کنیم. غرض بعضی عبارات اثبات هنر  است و برداشت عقلانی جواب نمی‌دهد. مثال، غزلی که توی همه مصرع‌هایش “چشم” دارد. خانم ملک‌مرزبان خوب شعر می‌خواند. خیلی‌خوب. دلم می‌خواست صدایش را وقتی این شعر را می‌خواند ضبط کرده‌بودم.

گزارش جلسه اول

گزارش جلسه گفت‌وگو و گفتمان در آثار سعدی

۲۹ بهمن ۱۳۸۸

خانم نسرین فقیه‌ ملک‌مرزبان، اول جلسه به مدت نیم ساعت یا بیشتر فقط امکانات خواب من را فراهم آوردند. گفت‌و‌گو و گفتمان را تعریف کردند، فلان چیز را به n قسمت تقسیم کردند. n نکته قابل توجه فلان چیزِ دیگر را بیان کردند. بعد از نیم ساعت شروع کردند به شعر خواندن و من خوابم پرید. خانم ملک‌مرزبان شعرهایی از سعدی را که در آن مکالمه بین زن و مرد صورت گرفته‌بود پیدا کرده‌بودند و بعد از خواندن ده دوازده شعر جمع‌بندی خوبی درباره‌ی زن در اشعار سعدی ارائه دادند. البته سعدی در شعری با شمردن ویژگی‌های زنِ خوب تابلو کرده‌بود نظرش را و نمی‌شد اما و اگری آورد. مگر این‌که قبول کنیم شعر گفتن سعدی هم مثل وبلاگ نوشتنِ ماست. حجتی نیست که نظر و عملش همین باشد که گفته، یا همه‌ی این قصه‌ها را برای خوشامد دیگران گفته تا بیشتر لایک بگیرد.  از بین شعرهایی که خوانده شد شعر هرآن‌کس که دندان دهد نان دهد، دختر حاتم و زن هندی را بیشتر دوست داشتم. به نظرم رسید خواندن موضوعی شعرها هم کار جالبی است.

نمایشگاه عکس

۱۴ بهمن ۱۳۸۸

رفتیم نمایشگاه. عکس‌های‌ش هیچ‌کدام با آدم حرف نمی‌زدند. دریا بود، کشتی، موج، یک‌نفر آدم هم داشت. ولی تا وقتی عکاس قصه‌ی سفرش را نگفت دیدن نداشت. از توی عکس‌ها معلوم نبود این یک سفر سه ماهه برروی اقیانوس است، ایران تا چین. کشتی‌اش کم بود ، اثری از خورشید نبود، حتی دریا هم تمام و کمال نبود. بعد اسم نمایشگاه را گذاشتند “من و دریا”. سه ماه سفر بی‌وقفه روی آب را مگر می‌شود با  ده تا عکس نشان داد.؟ قصه، چهارنفر همسفر، آرامش هم باید توی عکس‌ها بیاید. حداقل آدم بتواند چند دقیقه روبه‌روی عکس بایستد، جمله‌ای بگوید، چیزی کشف کند، حسی بگیرد،… وقتی نمی‌توانید با عکس حرف بزنید نمایشگاه نزنید جانم، خاطره بنویسید.

در کنار نمایشگاه، عکس‌های مرجان را توی موبایل‌ش دیدم، شاهکار بودند. شاهکار! به خاطرِ یک تاپ جدید صدتا عکس از خودش گرفته‌بود، با بازیِ نور و پنکه و… ایمان آوردم به خاص بودن‌ش.

با حافظ، جدی

۲۴ مهر ۱۳۸۸

گزارش روز یکشنبه نوزده مهر، همایش گفت‌وگو با حافظ، من حالم خوب است و تصمیم دارم تا آخرین لحظه مقاومت کنم. بنابراین جایی می‌نشینم که فرار سخت باشد.

سخنران اول آقای دارانی، موضوع: نامه‌های دیوانی

آقای داریانی ترکیباتی را از اشعار حافظ پیدا کرده‌اند که در نامه‌های دیوانی آن زمان مرسوم بوده‌است، مثل ارباب حاجت، حسبه‌لله، خاطر عاطر، حدیث آرزومندی و… نمی‌دانم از این حرف‌ها می‌خواهند به کجا برسند. شعر خواندن و معنا کردن‌شان من را یاد آن‌دسته از معلم‌های ادبیات می‌اندازد که منتظر بازنشستگی‌اند. تعریف و تمجیدش از حافظ ( فکر کنم نشود جوانب احترام را تا آخر گزارش رعایت کنم) این‌طور است: “البته حافظ شاعر بزرگ و پرآوازه‌ای بوده و هست ولی این شعر عربی را فلان جا ببینید؟ درست عین آن‌را حافظ دارد با چند کلمه پس و پیش، یا در غزل مولوی داشتیم که صحت تو صحت جان جهان است ای قمر و حافظ هم گفته سلامت همه آفاق در سلامت توست” و یک‌عالم مثال‌هایی از این دست. واقعاً به این آدم چه باید گفت؟ آدمی که وقتش را گذاشته ثابت کند فلان غزل حافظ معنای عرفانی ندارد و در فلان مکان یا فلان زمان برای فلان کس گفته‌شده، ترکیباتش کپی از نامه‌ها و اشعار است، غزل زمینی را نباید به غزل آسمانی تفسیر کرد و… واقعاً حالم گرفته‌شد. محمدخانی در آخر این بخش می‌گوید باید دید حافظ با این ترکیبات و مفاهیم بعضاً تکراری چه‌کرده که حافظ شده. تا حدی خشم‌م فروکش کرد با این توضیح.

سخنران دوم آقای حمیدیان، موضوع: نوعی ایهام در کل بیت.

یک حرف‌هایی از دارانی را تأیید کرد، که این غزل که برای شخص خاص سروده‌شده را عرفانی تفسیر نکنید( آقا من هر پستی نوشتم با مخاطب یا بی‌مخاطب هرکس نسبت به حال خودش تفسیر کند، عرفانی هم شد، شد.) اصلاً این‌که حافظ یک شعری گفته برای عمه‌اش که می‌شود عرفانی تفسیر کرد هنر است. وگرنه این‌همه سال آدم‌ها برای منظور خاص شعر گفتند و حرف زدند، با کدامشان می‌شود نیت کرد؟  فال گرفت، گریه کرد،  دل داد، هان؟  کمی از حافظ تعریف کرد، البته با له کردن خواجو، گفت ایهام حافظ دلنشین و به‌جاست ولی خواجو در ایهام حد را رعایت نکرده‌است. شعر خواندنش مثل بابای مهران مدیری در مرد هزار چهره است. در آخر ایهام شعر “شرممان باد ز پشمینه‌ی آلوده‌ی خویش” را روکرد.

سخنران سوم آقای شهرستانی، موضوع: مدارا و مروت در شعر حافظ.

خدایا به من توان بده تا آخر جلسه بمانم. می‌فرمایند که وجوه شخصیتی حافظ را نمی‌توان به عرفان محدود کرد، هنر حافظ این است که مفاهیم اجتماعی، اخلاقی، اجتماعی و… را به بیان تأثیرگذار فلان.

حدود پانزده دقیقه است که درباره‌ی مروت و مدارا در همه‌جا حرف می‌زند، نمی‌فهمم چرا. الان تازه شروع کرد شعر خواندن، احتمالاً اشعاری از حافظ که به این موضوع مرتبط است. درکِ این ربط از عهده‌ی من یکی خارج است. شعر خواندن؟ روی دو سخنران قبلی را سفید کرده از بد شعر خواندن. در معرفی آقای محمدخانی سمت‌های آقای شهرستانی در چندسال گذشته را لیست کردند، من با آن سمت‌ها موافق‌ترم تا سخنرانی درباره‌ی حافظ. صدای پچ‌پچ حاضرین بالا گرفته، چندین دانشجو را می‌بینم که ریسه می‌روند، فقط به یک گاف احتیاج است تا ازدحام، آن‌هم با غلط خواندن یکی از همان بیت‌های بی‌ربط به‌دست می‌آید.

آقای سروستانی سخنران بعدی را با ارقام و آمار و اسامی طولانی معرفی می‌کنند، انگار عادت دارند.

سخنران چهارم آقای آغداشلو، موضوع: تصویرگران حافظ.

یکی از کم‌کاریِ تصویرگران در به تصویر نکشیدن دیوان حافظ می‌گوید، یکی از نبودن حامی و سفارش‌دهنده، یکی از تکراری بودن تصویرها می‌گوید یکی از عظمت غزلیات حافظ که به تصویر کشیدن‌ش سخت است. می‌گوید بوستان و گلستان از حافظ آسان‌ترند از طرفی نحوه‌ی ارتباط تصویرگران با اشعار حافظ در گذشته خوب نبوده و… هم دلخور است هم دلش می‌خواهد تبرئه کند. الان متوجه شدم لیوان‌ سخنران‌ها را عوض نمی‌کنند و آغداشلو با لیوان دهنیِ حمیدیان آب خورد. می‌گوید من شرح سودی و پنج جلد کتاب مرحوم هروی را خواندم ولی هیچ‌کس به من نگفت چرا حافظ این‌قدر خوب است؟ همه‌شان کلمه ترکیب معنی کرده‌بودند ولی باز خودش توجیه می‌کند. اوه اوه، مخلص کلام عالی بود، یعنی خوب جمع کرد و من از شدت خوب بودن نتوانستم بنویسم.

سخنران پنجم آقای عظیمی، موضوع: موسیقی اشعار حافظ.

لبتاپ‌ جناب عظیمی شبیه لبتاپ خودم است. جریان مهندسی‌ست، نرم‌افزاری تهیه کردند که موسیقی شعر را نمودار می‌کند. مثلاً این شعر “من که شب‌ها ره تقوا زده‌ام با دف و چنگ” –> اَ اِ اَ آ، اَ اِ اَ آ و الی آخر. یعنی نرم‌افزار ویژگی‌های صوتی پنهان در شعر را نشان می‌دهد. در آخر آهنگ اشعار حافظ با خواجو را مقایسه می‌کند و قبل‌ش هم یادآوری می‌کند این‌قدر نباید این هم‌عصرهای حافظ را با حافظ مقایسه کنیم، این‌که حافظ غول بوده توی شعر و حتی توی انتخاب هجاها دقت کرده تقصیر سلمان و خواجو نیست. خوشم آمد.

سخنران ششم آقای دینانی، موضوع عشق و عقل از نظر حافظ.

موضوع را از آقای محمدخانی می‌پرسد، ورقی توی دستش نیست ولی خوب حرف می‌زند. آدم مجبور می‌شود گوش کند. می‌گوید نیچه درباره‌ی حافظ می‌گوید “حافظ تو این‌قدر از می‌گفتی؟ چی می‌خوای ازش؟ تو خودت همان می هستی که عالم و آدم را مست کردی…” گفت آقای آغداشلو پرسیدند در حافظ چه هست که نمی‌شود گفت؟ یکی همین موسیقی، یکی آن تصویر، همه‌ی این‌ها یک‌طرف، وای از عالم معنای حافظ. و این شعر حافظ که خودش را شرح می‌دهد: عاشق و رند و نظربازم و می‌گویم فاش—تا ندانی که به چندین هنر آراسته‌ام.

هرچند سه سخنرانِ آخر خوب بودند ولی در کل گفت‌وگو با حافظ نبود، دلم همایش بهتری می‌خواست.

با حافظ

۱۹ مهر ۱۳۸۸

من شال سبز به سر، نوبر با لب‌ و دندان نارنجی درحالی‌که یک لحظه از پفک خوردن دست نمی‌کشد و صفدر ، شال سبز به سر، در حالی‌که آلاسکای شاتوتی لیس می‌زند، در راه همایش گفت‌وگو باحافظ یکدیگر را می‌بینیم. برای پیدا کردن سه صندلی کنار هم سه‌بار دور سالن می‌چرخیم و برمی‌گردیم بیرون. آقای دوربین آشنای قدیمیِ نوبر است و اصرار دارد برویم داخل سالن تا برای‌مان صندلی بیاورند. آقای دوربین موفق می‌شود و ما به سالن اصلی راه پیدا می‌کنیم.

جلسه این‌طور شروع شد که آقای محمدخانی از شهرکتاب و آقای سروستانی، بابت پیشنهاد روز حافظ تشکر کرد، سخنران بعد آقای فیروزان از آقای محمدخانی تشکر و با برهان خلف غیرانتفاعی بودن شهرکتاب را ثابت کرد. آقای سروستانی بعد از چند تشکر سریع به ارائه گزارشی از کارهای مرتبط با حافظ حاوی آمارواطلاعات و اسامی مشغول شدند، ما هرچه خودمان را با فال حافظ گرفتن، شعرخوانی و کتاب‌خوانی سرگرم کردیم بیشتر تاب نیاورده و جلسه را ترک کردیم. غیر از سخنرانی‌های خسته‌کننده‌ی ابتدایی، کمبود جا هم در فراری دادن ما موثر بود، به‌ طوری‌که صفدر هر ده دقیقه یک‌بار آقای پیرمردی را پیدا می‌کرد که جایش خوب نیست و به‌خاطرش غصه می‌خورد.  این در حالی‌ بود که خودش کف زمین نشسته‌بود، من روی صندلی مبلی و نوبر روی صندلی تکیِ  بی‌دسته. موقع بیرون رفتن صفدر یکی از همان پیرمردها را نشاند جای من و بالاخره آرام گرفت. الان دودلم ادامه‌ی ماجرا را بنویسم یا نه؟

می‌نویسم.

نوبر وقتی شنید جلسه تا ساعت هفت طول می‌کشد شروع کرد به جیغ‌جیغ که “ما حومه‌ایم، من ساعت ده می‌رسم خونه، خسته‌ می‌شم…”  منتها جلوی سینما زمان و مکان را از یاد برده‌بود و هرچه می‌گفتم “بریم  بی‌پولی” می‌گفت “ته بریم تردید، بیست دقیقه بیشتره اصلاً هم مهم نیست که دیر شروع می‌شه” . صفدر زحمت کشید سرش را توی گیشه کرد، نُه تومان تقدیم کرد و سه بلیط خرید و تا من آمدم لب باز کنم که مگه نیم‌بها نیست؟ خانم گیشه فرمودند که این‌جا فقط سه‌شنبه‌ها نیم‌بهاست. صفدر گفت “ما نمی‌خوایم” ولی خانم گیشه ابرو بالا انداخت که پس نمی‌گیریم. من بحث‌کنان “چرا اولش نگفتید؟ فکر کردید ما واسه چی الان اومدیم سینما؟” که دیدم صفدر و نوبر روی پله‌ها دم گرفتند “بلیط تردید، خانم‌ها آقایان بلیط تردید، خیاط هم داریم همین الان براتون اندازه می‌کنه.” این‌طور شد که ما همان جلوی گیشه نشستیم و با تک‌تک آدم‌هایی که می‌خواستند بلیط بخرند بحث می‌کردیم که تردید از بی‌پولی قشنگ‌تر است، تردید ببینید، تردید نصف قیمت… ما سه نفر پی برده‌بودیم که لذت فروش این بلیط‌ها از تماشای فیلم بیشتر است. در این حین صفدر دوست دوستش را دید و سرشان به حرف زدن گرم شد. خانم گیشه هم بالاخره پذیرفت که خودش بلیط‌ها را برایمان بفروشد تا با همه‌ی مردم توی صف کنفرانس تشکیل ندهیم. ما چهار نفر با خیال راحت روی پله‌ها نشستیم تا بلیط‌مان فروخته‌شود و صفدر برود با پولش کتاب بخرد. دوستِ دوستِ صفدر که آمد فهمیدیم هرسه می‌شناسیم‌ش و او کسی نبود جز رمضان. بعد از کلی خوشحالی و اِ و اَ جمع پنج نفره‌ای روی پله‌های سینما آزادی تشکیل شد که از هردری حرف می‌زد و غیبت می‌کرد. بالاخره خانم گیشه خبر داد که بلیط‌های تردید فروش رفت و نه تومان پول را به صفدر پس داد. ما سه‌نفر بعد از صدبار خداحافظی با آن دو نفر جدا شدیم. از دو چهارراه رد شدیم، من به خاطره‌های کثیفِ رستورانی گوش می‌کردم، نوبر از هسته‌ی خرمای پیدا شده توی ساندویچ کباب ترکی می‌گفت و صفدر از موی توی سالاد و من تأکید می‌کردم که فردا هیچ‌کدام‌تان را نمی‌برم همایش. صفدر گفت:”تروخدا ما رو ببر خاله” ، نوبر هم قاه‌قاه خندید و گفت “نمی‌آآآآیم”.  در آخر من، صفدر و نوبر سرِ عباس‌آباد خداحافظی کردیم و رفتیم پیِ باقیِ کارهای معقول و معمول‌ِ روزانه‌مان.


RSS